e m p i r i o k r y t y c y z m
Richard Avenarius
Richard Avenarius
urodził się 19 listopada 1843 r. w Paryżu. Studiował w Lipsku u tam też
opublikował swą pracę doktorską pt. O dwu pierwszych fazach Spinozjańskiego
panteizmu oraz o stosunku do fazy drugiej i trzeciej (Über die beiden
ersten Phasen des Spinozistischen Pantheismus und das Verhältnis zur zweiten und
dritten Phase, Lepzig 1868). W 1876 r. habilitował się w Lipsku na podstawie
rozprawy Filozofia jako myślenie o świecie według zasady najmniejszego
wysiłku. Prolegomena do krytyki czystego doświadczenia (Philosophie als
Denken der Welt gemäss dem Prinzip des kleinsten Kraftmasses. Prolegomena zu
einer Kritik der reinem Erfahrung, Leipzing 1876) i uzyskał tam prawo
wykładania jako docent prywatny. W następnym roku (1877) został powołany na
katedrę filozofii uniwersytetu w Zurychu, gdzie pozostał już do końca życia. Po
długiej i ciężkiej chorobie zmarł stosunkowo wcześnie w Zurychu 18 sierpnia 1896
r.
W 1877 r. Avenariu założył w Lipsku czasopismo "Kwartalnik Filozofii
Naukowej" i przez dwadzieścia lat był jego redaktorem naczelnym (aż do 1896 r.).
W latach 1888-90 ogłosił swe główne dzieło, dwutomową Krytykę czystego
doświadczenia (Kritik der reinen Erfahrung; t. I Leipzing 1888, t II
Leipzing 1890), zakrojone - jak widać z tytułu - nie na byle jaką miarę. W 1891
r. ukazała się jego książka Ludzkie pojęcie świata (Der menschliche
Weltbegriff, Lepzing 1891), powtarzająca w skrócie idee przewodnie
Krytyki i wprowadzająca ponadto pojęcie "introjekcji", które wkrótce
miało zyskać spory rozłgos. Wreszcie w latach 1894-95 Avenarius opublikował na
łamach swego "Kwartalnik" serię czterech arykułów pod wspólnym tytułem Uwagii
o pojęciu przedmiotu psychologii (Bemerkungen zum Begriff des
Gegenstandes der Psychologie); Uwagi te stanowią stosunkowo najbardziej
czytelną ekspozycję całości jego stanowiska filozoficznego.
Bezpośrednimi
uczniami Avenariusa byli F. Carstanjen i Rudolf Willy, a z Polaków Józefina
Kodisowa i Władysław Henrich. (Uczniami Heinricha byli z kolei między innymi
Bolesław Gawecki i Adam Wiegner.) Z grona najwierniejszych zwolenników doktryny
Avenariusa wymieńmy tu jeszcze Oskara Friedländera (pisującego pod pseudonimem
"O. Ewald") i Josepha Petzolda, który jednak starał się ją przekształcić w duchu
konsek wentniejszego idealizmu i głosił hasło powrotu do Berkelya. Warto również
dodać, że doktryna Avenariusa wywarła też pewien wpływ - obok dominującego
wpływu Leśniewskiego - na ukształtowanie się reistycznych poglądów Tadeusza
Kotarbińskiego.
W latach 1901-10 dużo się na ziemiach polskich o
Avenariusie mówiło. W "Przeglądzie Filozoficznym", oraz w innych czasopismach
bardziej popularnych , ukazało się wówczas szereg artykułów poświęconych jego
filozofii (M. Borowski, E. Erdmann, J. Kodisowa, M. Massoniu, M. Straszewski). W
1902 r. ukazał się przekład kilku artykułów Avenariusa zatytułowany W sprawie
filozofii naukowej (tłum. A. L. Karpińskie; Warszawa 1902, ss. 71), a w 1908
r. książeczka ta została wznowiona. W 1907 r. wydano przekład wymienionych już
Uwag Avenariusa zatytułowany O przedmiocie psychologii (tłum. S.
Kobyliński i A. Zieleńczuk; Warszawa 1907, ss. 112). Podzwonnym tego
zainteresowania Avenariusem był artykuł Stanisława Brzozowskiego o Filozofii
czystego doświadczenia opublikowany w "Głosie" w 1920 r.
Trzeba
wreszcie wspomnieć, że na przestrzeni ostatnich kilk lat pojawiły się pewne
oznaki, iż zainteresowanie to odżywa na nowo. W 1963 r. ukazał się w "Studiach
Filozoficznych" artykuł A. Wiegnera pt. Proton pseudos wundtowskiej krytyki
filozofi i R. Avenariusa, uznany przez jednego z naszych autorów za "ważny
przyczynek do historii filozofii". W artykule tym twierdzi się, że krytyka była
ze strony Wundta całkowicie chybiona i oparta na zasadniczym nieporozumieniu
interpetacyjnym, mianowicie na braniu przez Wundta epistemologicznych tez
Avenariusa za tezy ontologiczne. Twierdzi się ponadto, że głównym powodem tych i
innych nieporozumień była okoliczność, iż Avenarius dokonał "dalekosiężnych
prekursorskich odkryć", których jego współcześni pojąć nie zdołali. Drugą oznaką
nowego zainteresowania Avenariusem jest niedawna książka Leszka Kołakowskiego
Filozofia pozytywistyczna (1966), gdzie w ramach zamaszystej syntezy
historycznej - czy zgoła historiozoficznej - nurty pozytywistycznego w całej
kulturze europejskiej ekspanuje się Avenariusowy empiriokrytycyzm jako
najbardziej reprezentatywny dla tendencji pozytywistycznych epoki
modernizmu.
AVENARIUS LUDZKIE POJĘCIE ŚWIATA, Bilioteka Klasyków
Filozofii, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969. Str.8-10.
